In 2016 hebben vijf Nederlandse en vijf Burkinese waterschappen het gezamenlijke programma 'Faso Koom' opgezet, dat zich inzet voor capaciteitsopbouw voor een beter geïntegreerd waterbeheer. Een van de thema's van dit programma is het verminderen van de impact van ambachtelijke en kleinschalige goudwinning (ASGM) op het watersysteem. ASGM is de belangrijkste bron van inkomsten voor ongeveer 1,3 miljoen mensen in Burkina Faso - een economie met een waarde van ongeveer 125 miljoen euro per jaar. Hoewel het de economie ten goede komt, heeft goudwinning rampzalige gevolgen voor het milieu, inclusief het watersysteem. Grote hoeveelheden kwik en cyanide komen in het milieu terecht. Dit artikel belicht de milieu- en gezondheidseffecten van ASGM en het belang van duurzaam gebruik en beheer van watervoorraden.
De bedreiging die mijnbouw vormt voor de kostbare en schaarse waterbronnen in Burkina Faso is een grote zorg geworden voor gemeenschappen, ngo's en overheidsinstanties. Toegang tot schoon water is van groot belang. Negatieve effecten op water veroorzaken rechtstreeks problemen voor de veiligheid voor menselijke en dierlijke consumptie en de gezondheid van ecosystemen. Met name plattelandsgemeenschappen zijn kwetsbaar voor waterproblemen als gevolg van een combinatie van waterschaarste en beperkte economische en institutionele capaciteit om mogelijke gevaren van waterverontreiniging aan te pakken. Mijnbouwbedrijven en ambachtelijke mijnwerkers zijn sterk afhankelijk van waterbronnen voor de productie van goud. Ambachtelijke mijnwerkers gebruiken water voor het wassen van goudconcentraten. Gemotoriseerde pompen worden gebruikt om water te transporteren naar gebieden zonder beken of stromend water, en om de grondwaterspiegel in de putten te verlagen om toegang te krijgen tot het goud dat mineralen bevat. Door gebruik te maken van pompen wordt water geloosd met een hoog sedimentgehalte, wat de kwaliteit van rivieren en percelen kan aantasten. Nog alarmerender is de watervervuiling veroorzaakt door de chemische behandeling van goudconcentraten.
Amalgamatie
Het overgrote deel van de ambachtelijke mijnwerkers in Burkina Faso gebruikt kwik om goud en zilver uit erts te halen, een eenvoudige en goedkope methode. Goud is een zacht en zwaar metaal dat goed en snel oplost in kwik en daarmee amalgaam vormt (een mengsel van kwik en een ander metaal). Door zijn hoge gewicht is goudamalgaam gemakkelijk te scheiden van ganggesteente, d.w.z. het waardeloze mineraal. Het goudamalgaam, dat eruitziet als een pasta, wordt vervolgens verwarmd op een open vuur. Tijdens de verwarming verdampt het meeste kwik en blijft er een halfzuiver "sponsgoud" achter. De goudklompjes (zie afb. 1) worden vervolgens verkocht aan goudhandelaren.
Figuur 1: Sponzengoud in Burkina Faso. Foto genomen door de auteur in juli 2018
Tijdens de 'verbranding' komt kwik vrij in de atmosfeer van waaruit het direct door mijnwerkers, omstanders kan worden ingeademd en in de directe omgeving kan worden afgezet waar het geleidelijk doordringt in het watersysteem. Eenmaal in het milieu kan stabiel elementair kwik worden omgezet in organisch kwik, d.w.z. methylkwik (CH3Hg+), in aanwezigheid van micro-organismen. Het hoopt zich op in waterorganismen en komt via hen in de voedselketens terecht.
Mercurialisme
Methylkwik is zeer giftig voor mens en dier. In tegenstelling tot veel andere chemische elementen hoopt kwik zich op in levende weefsels (bioaccumulatie) en neemt de concentratie ervan snel toe en bereikt het toxische niveaus in veel organismen verderop in de voedselketen. Bij hoge concentraties bij mens en dier treedt mercurialisme op. Symptomen zijn metaalsmaak, misselijkheid, buikpijn, hoofdpijn, diarree, ontstoken tandvlees, losraken van tanden, tremoren, prikkelbaarheid en in de meest ernstige gevallen verlamming. Kwikvergiftiging brengt ernstige gezondheidsrisico's met zich mee, waaronder aanzienlijke onomkeerbare neurologische schade, blijvende hersenbeschadiging, aandoeningen van het centrale zenuwstelsel, geheugenverlies, hartaandoeningen, leverschade, verlies van gezichtsvermogen en verlies van gevoel en tremoren. Het inademen van kwik is vooral bedreigend voor kleine kinderen, zwangere vrouwen, vrouwen in de vruchtbare leeftijd en wordt doorgegeven van moeder op kind. Kinderen zijn het meest vatbaar voor ontwikkelingseffecten van blootstelling aan kwik.
Orde van grootte
In de mijnbouwsector van Burkina Faso worden aanzienlijke hoeveelheden kwik gebruikt. Voor elke gram goud is ongeveer één gram kwik nodig. De kwiklozingen in Burkina Faso behoren tot de hoogste niveaus in Afrika. Naar schatting gebruiken ambachtelijke en kleinschalige mijnwerkers jaarlijks ongeveer 35 ton kwik, waarvan het grootste deel in het milieu terechtkomt. Op mondiaal niveau vervuilen we nog steeds de lucht met een kwikuitstoot van ongeveer 2.000 ton per jaar.
Monitoring van bodem- en waterkwaliteit
Onderzoek naar de milieu-impact van goudwinning in de Poura regio in Burkina Faso, uitgevoerd door een consortium van Burkinese en Nederlandse waterschappen, heeft bevestigd dat drinkwaterbronnen en de bodem in dit gebied sterk vervuild zijn met kwik en andere zware metalen. Niveaus van kwik die de drinkwaternormen van de WHO overschrijden, zijn gevonden in drinkwaterbronnen, waaronder gemeenschappelijke putten en een waterpunt op een school dat door honderden kinderen wordt gebruikt. Het laat ook zien dat de monitoring van de watervoorraden in deze gebieden ontoereikend is en dat er weinig wordt gedaan om waterproblemen en bodemverontreiniging aan te pakken. Vaak is de lokale bevolking, inclusief de mijnwerkers, zich niet bewust van hoe extreem belastend kwikverbindingen zijn voor het milieu en gevaarlijk zijn voor de menselijke gezondheid.
Cyanidatie
Naast samensmelting winnen ASG-mijnwerkers goud terug uit erts of residuen, inclusief die van samengevoegd concentraat, door uitloging (extractie van stoffen uit vaste stoffen) met cyanide. Het gebruik van cyanide maakt het mogelijk om hogere goudgehaltes terug te winnen uit de mineralenconcentraten. Dit wordt meestal gedaan in afgelegen gebieden op een bepaalde afstand van mijnbouwlocaties om nieuwsgierige blikken te voorkomen. Hoewel de risico's in verband met cyanidering gemakkelijker te beheersen zijn, houden ambachtelijke goudmijnen vaak geen rekening met veiligheidsmaatregelen en is de kennis over veilig gebruik vaak onvoldoende. Cyanide is zeer giftig en kan leiden tot aanzienlijke milieueffecten en risico's voor de volksgezondheid als het in het milieu terechtkomt. Er zijn verschillende gevallen genoemd waarin waardevol vee van boeren stierf aan cyanidevergiftiging en talloze vissen vergiftigd zijn aangetroffen na het morsen van cyanide. Een mijnsite in Poura van het staatsmijnbouwbedrijf SOREMIB werd in 1999 gesloten en zwaar vervuild. Er werden geen maatregelen genomen om de bevolking te beschermen tegen de gevaren van de chemische stoffen. In 2014 installeerde het wateragentschap van Mouhoun een muur rond de stortplaats van verontreinigde grond om de risico's te beperken; Deze maatregel is echter niet voldoende. Er zit geen geomembraan onder deze site, wat betekent dat verontreiniging rechtstreeks in de bodem en het grondwater kan infiltreren.
Oplossingen
In 2016 heeft de Burkinese regering de Minimata-conventie aangenomen, die het gebruik van kwik voor de verwerking van erts verbiedt. Er wordt ook gewerkt aan een nationaal actieplan voor kwik in de ambachtelijke en kleinschalige goudwinningssector in Burkina Faso. Dit zijn zeer goede ontwikkelingen die helpen om het gebruik van deze gevaarlijke chemische stof te verminderen, maar het is lang niet genoeg. De mijnbouw zal doorgaan zolang de vraag naar het kostbare goud blijft bestaan. Daarom is het van groot belang dat ambachtelijke mijnwerkers toegang krijgen tot kwikvrije technieken, die door de overheid moeten worden gefaciliteerd door middel van technische, juridische, organisatorische en financiële steunprogramma's.
GIRE-OR
De Nederlandse en Burkinese waterschappen zijn een programma gestart voor geïntegreerd waterbeheer in relatie tot ambachtelijke goudwinning in Burkina Faso, genaamd GIRE-OR (la gestion intégrée des ressources en Eau en relation avec le secteur aurifère). De algemene doelstelling is het verminderen van de impact van ASGM op het watersysteem door het creëren van bewustzijn, kennisuitwisseling, capaciteitsopbouw en door middel van vergunningen en handhaving. Dit doel zal worden bereikt door het organiseren van workshops om mijnwerkers op te leiden in ASGM-best practices, ondersteund door de trainingsmodule die speciaal door GIRE-OR is ontwikkeld om de Burkinese situatie aan te pakken. In het kader van GIRE-OR is een partnerschap tussen ministeries, ngo's en mijnwerkers tot stand gekomen en wordt gewerkt aan de formalisering van dit publiek-private partnerschap (PPP). Faso Koom is van mening dat PPP's de overgang versnellen van snelle en vuile goudwinning naar milieuvriendelijke en maatschappelijk verantwoorde mijnbouw.
